Problemy z tarczycą i hormonami tarczycy

Tarczyca i hormony tarczycy

Tarczyca, czyli Glandula Thyroidea po łacinie, to gruczoł wydzielający hormony, położony na szyi tuż pod krtanią. Hormony tarczycy wpływają na wiele kluczowych funkcji organizmu, takich jak m.in. metabolizm, produkcja ciepła oraz gospodarka wapniowa. Gdy tarczyca produkuje zbyt mało hormonów, dochodzi do stanu zwanego niedoczynnością tarczycy, a gdy produkuje ich zbyt dużo – do nadczynności tarczycy.

Bez dobrze funkcjonującej tarczycy trudno czuć się naprawdę dobrze. Tarczyca steruje całą produkcją energii w organizmie i łatwo zrozumieć, jak ważne jest jej optymalne działanie. Problemy z tarczycą mogą powodować długotrwałe, niejednoznaczne, ale uciążliwe dolegliwości zdrowotne, które znacząco obniżają jakość życia. Celem jest przywrócenie prawidłowej pracy tarczycy. Wsparcie jej odpowiednią dietą, wartościowymi składnikami odżywczymi i redukcją stresu to pierwszy krok ku lepiej funkcjonującej tarczycy, a w konsekwencji wyższej jakości życia.

Witaminy, minerały i składniki odżywcze dla tarczycy

• Przyjmuj suplementy: selen, cynk, mangan (obecny w naszych multiwitaminach i minerałach) oraz  L-tyrozynę i miedź, które znajdują się w Thyroid Response

• Przyjmuj jod, jeśli cierpisz na niedoczynność tarczycy (hipotyreoza)

• Upewnij się, że nie masz niedoboru witaminy C i witaminy B6

• Ogranicz rafinowane węglowodany i jedz zdrową dietę paleo 

• Unikaj produktów sojowych

• Zadbaj, aby nadnercza działały prawidłowo i pracuj nad redukcją stresu

• Przy nadczynności tarczycy omega-3 może być korzystne, ponieważ redukuje stany zapalne w organizmie

• Wesprzyj się ziołem Ashwagandha 

Jak działa tarczyca

Podwzgórze w mózgu otrzymuje informacje o poziomach hormonów tarczycy we krwi i w zależności od tego wysyła do przysadki mózgowej więcej lub mniej hormonu TRH (thyrotropin-releasing hormone, czyli tyreoliberyny). Przysadka z kolei produkuje hormon TSH (hormon tyreotropowy), który trafia do tarczycy i sygnalizuje produkcję prohormonu tyroksyny (T4) oraz aktywnego hormonu tarczycy – trijodotyroniny (T3). 

Większość T4 jest następnie przekształcana w wątrobie do T3, ale nerki, mięśnie i mózg również mogą konwertować T4 do T3. Hormon tarczycy T3 jest następnie transportowany do komórki, gdzie określa tempo przemiany materii komórkowej, ustalając podstawowe tempo metaboliczne organizmu. Ponieważ komórki wytwarzają ciepło, gdy produkują energię, niedobór hormonów tarczycy prowadzi do niższej produkcji energii, a tym samym mniejszej produkcji ciepła. To dlatego przy niedoczynności tarczycy odczuwa się zimno. 

Gdy poziomy T3 i T4 we krwi są niskie, podwzgórze za pośrednictwem tzw. ujemnego sprzężenia zwrotnego wpływa na przysadkę, aby ta produkowała więcej TSH i pobudzała tarczycę do zwiększenia produkcji hormonów tarczycy. Obowiązuje też sytuacja odwrotna: przy wysokich stężeniach T3 i T4 podwzgórze sygnalizuje przysadce, by zmniejszyła produkcję TSH, a tym samym ograniczyła wytwarzanie hormonów tarczycy. Poziomy hormonów tarczycy nie zmieniają się znacząco z dnia na dzień, raczej w ujęciu tygodniowym, co może tłumaczyć odczuwaną przy zmianach pór roku zmęczeniową reakcję związaną z hormonami tarczycy – tarczyca nie nadąża za wahaniami temperatury.

Dolegliwości przy nadczynności tarczycy

Gdy tarczyca produkuje zbyt dużo hormonów, metabolizm organizmu wchodzi na wysokie obroty. Nadczynność tarczycy, tyreotoksykoza, wole toksyczne oraz choroba Basedowa lub Gravesa to stany związane z nadmierną produkcją hormonów tarczycy. Choroba Basedowa jest schorzeniem autoimmunologicznym, w którym przeciwciała obecne we krwi zamiast hamować funkcję tarczycy – stymulują ją. Prowadzi to do nadprodukcji hormonów tarczycy. Osoby z nadczynnością tarczycy często są zmęczone, ale mają trudności z wyciszeniem się. Nierzadko występują: niepokój, nerwowość, potliwość mimo chłodu, kołatanie serca i drżenia. Stałe uczucie głodu i niedowaga mimo dużego apetytu to również objawy nadczynności. Mogą pojawić się też luźniejsze stolce, nadciśnienie, uczucie piasku w oczach oraz nadwrażliwość oczu na światło i wiatr.

Dolegliwości przy niedoczynności tarczycy

Istnieją różne stopnie zbyt niskiej produkcji hormonów tarczycy: pierwotna i wtórna. Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z pierwotną, wtórną czy jedynie niewielką niedoczynnością tarczycy, dolegliwości mogą być liczne i uciążliwe. Do objawów kojarzonych z niedoczynnością należą m.in.: zmęczenie, uczucie zimna, problemy z pamięcią, zaparcia, zwiększona potrzeba snu, spowolniony metabolizm, wypadanie włosów, suche włosy, łamliwe paznokcie, skurcze mięśni, zaburzenia snu, nadwaga (czasem także niedowaga), słabe pocenie się, osłabione tętno, a także obniżony nastrój. Niestety objawy są mniej lub bardziej niespecyficzne i badania krwi nie zawsze dają jednoznaczną odpowiedź, czy występują problemy z tarczycą. Dlatego u wielu osób niedoczynność pozostaje niewykryta w systemie ochrony zdrowia. Aby zrozumieć, jak można ułatwić pracę tarczycy, trzeba – w uproszczeniu – najpierw zrozumieć, jak ona działa.

Przyczyny – medycyna konwencjonalna

Klasyczna niedoczynność tarczycy charakteryzuje się podwyższonym TSH przy zbyt niskich poziomach T4 i T3. TSH jest podwyższone, ponieważ przysadka próbuje pobudzić tarczycę do większej produkcji hormonów. Najczęstszą przyczyną zbyt niskiej produkcji hormonów tarczycy według medycyny konwencjonalnej jest choroba autoimmunologiczna, w której przeciwciała niszczą tkankę tarczycy, co sprawia, że T4 nie jest wytwarzane we właściwym tempie. Inne przyczyny to niedobór jodu lub choroba przysadki i związane z tym problemy z TSH. Zmiany temperatury również wpływają na tarczycę, która musi dostosowywać produkcję hormonów do różnych warunków – zwykle adaptacja następuje w ciągu kilku tygodni.

Przyczyny – medycyna komplementarna

Zgodnie z podejściem medycyny komplementarnej niedoczynność tarczycy może wynikać z niedoborów składników odżywczych (patrz niżej). Za niekorzystne dla tarczycy uważa się także duże spożycie produktów zawierających izoflawonoidy, np. soi. Nadmierne spożycie surowych produktów zawierających tzw. goitrogeny, które utrudniają wchłanianie jodu, również może niekorzystnie wpływać na tarczycę. Goitrogeny występują w brukselce, brokułach, rzepie, kalarepie, rzodkiewkach, kalafiorze, manioku, prosa, kapuście białej i jarmużu. Jeśli spożywasz duże ilości produktów goitrogennych, warto rozważyć dodatkowy jod, o ile nie cierpisz na nadczynność tarczycy. 

Palenie tytoniu wpływa niekorzystnie na tarczycę, zwłaszcza w chorobie Basedowa. Jednym z powodów jest to, że cyjanek zawarty w dymie papierosowym przekształca się w tiocyjanian, który pogarsza funkcję tarczycy, hamując wchłanianie jodu i produkcję hormonów tarczycy. Istnieją też inne substancje w papierosach, które negatywnie wpływają na tarczycę, uniemożliwiając T3 wiązanie się z receptorami komórkowymi.

Diagnozowanie

W medycynie konwencjonalnej rozpoznanie niedoczynności tarczycy stawia się niemal zawsze na podstawie badania krwi, które mierzy T4, T3 i TSH we krwi. Jeśli TSH oraz T4, T3 mieszczą się w normie, pacjent uważa się za osobę bez niedoczynności – niezależnie od liczby objawów. Badania krwi mogą być jednak stosunkowo mało czułym narzędziem w diagnostyce tarczycy. Za bardziej korzystne uważa się badanie moczu, ponieważ może lepiej wykrywać subkliniczną niedoczynność tarczycy, której testy krwi nie pokazują.

Wartości referencyjne badań tarczycy

Istnieje kilka różnych badań laboratoryjnych dotyczących tarczycy. Niestety wartości referencyjne dla poszczególnych parametrów w standardowym panelu tarczycowym są uogólnieniem. Parametry laboratoryjne zmieniają się bowiem wraz z wiekiem i płcią. Różnią się także w zależności od ciąży i trymestru – to tylko niektóre czynniki. Dodatkowo różne laboratoria mają odmienne zakresy referencyjne, co jeszcze bardziej utrudnia analizę. Dla uproszczenia podajemy ogólne zakresy referencyjne stosowane w wielu laboratoriach.  

TSH / hormon tyreotropowy / tyreotropina

TSH to hormon produkowany przez przysadkę mózgową, który reguluje pracę tarczycy. Im więcej TSH jest produkowane, tym więcej T3 i T4 tarczyca ma wytwarzać. Należy pamiętać, że wysokie poziomy biotyny mogą obniżać wynik TSH poniżej rzeczywistej wartości. Zaleca się przerwanie suplementacji biotyną na 48 godzin przed pobraniem próbki do badania TSH. 

• Niska wartość zwykle wskazuje, że tarczyca produkuje zbyt dużo hormonów (nadczynność tarczycy), a organizm chce zmniejszyć ich produkcję. Infekcje i stres mogą też chwilowo obniżać TSH.

• Wysoka wartość zwykle wskazuje, że tarczyca produkuje zbyt mało hormonów (niedoczynność tarczycy), a organizm chce zwiększyć ich produkcję.

• Nazwa badania: S-TSH (S = surowica) 

• Jednostka: mili jednostek na litr (mE/L lub mU/L)

• Zakres referencyjny: 0,3–4,2 mE/L

• Zakres optymalny: 1–2,5 mE/L. Badania pokazują, że 95% osób ze zdrową tarczycą ma TSH poniżej 2,5 mE/L. 

T3 wolne / trijodotyronina wolna

T3 jest bardziej aktywnym z dwóch hormonów tarczycy: T3 i T4. Hormon T3 wpływa na metabolizm niemal wszystkich komórek organizmu. Chociaż niemal całe T3 jest związane z białkami transportowymi, często mierzy się wolne T3, ponieważ jest ono bardziej aktywne niż T3 związane.  

• Niska wartość oznacza, że tarczyca produkuje zbyt mało T3, co zwykle wskazuje na niedoczynność tarczycy. 

• Wysoka wartość oznacza, że tarczyca produkuje zbyt dużo T3, co zwykle wskazuje na nadczynność tarczycy. 

• Nazwa badania: S-T3, wolne (S = surowica) 

• Jednostka: pikomole na litr (pmol/L)

• Zakres referencyjny: 3,1–6,8 pmol/L

• Zakres optymalny: 5–6,8 pmol/L

T4 wolne / tyroksyna wolna

T4 (tyroksyna) to głównie prohormon, który przekształca się w bardziej aktywny hormon tarczycy – T3. „Wolne” oznacza, że nie jest związane we krwi z białkami transportowymi i zwykle właśnie wolne T4 jest mierzone. 

• Niska wartość oznacza, że tarczyca produkuje zbyt mało T4, co zwykle wskazuje na niedoczynność tarczycy. 

• Wysoka wartość oznacza, że tarczyca produkuje zbyt dużo T4, co zwykle wskazuje na nadczynność tarczycy. 

• Nazwa badania: S-T3, fritt (S = Serum) 

• Jednostka: pikomole na litr (pmol/L)

• Zakres referencyjny: 12–22 pmol/L

• Zakres optymalny: 15–18 pmol/L

TPO-ak / przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej

TPO-ak to przeciwciała przeciwko enzymowi tarczycy – peroksydazie tarczycowej. Przy wysokich wartościach TSH często wykonuje się badanie TPO-ak, aby sprawdzić, czy problem ma podłoże autoimmunologiczne, czyli czy układ odpornościowy atakuje tarczycę. Niedoczynność tarczycy spowodowana wysokim poziomem TPO-ak nazywa się chorobą Hashimoto.

• Niska wartość: –

• Wysoka wartość: wskazuje na niedoczynność tarczycy w przebiegu choroby Hashimoto.

• Nazwa badania: S-TPO-ak (S = surowica) 

• Jednostka: kilo jednostek na litr (kE/L)

• Zakres referencyjny: 0–33 pmol/L

• Zakres optymalny: 0–33 pmol/L

Niektórzy uważają, że istotny jest stosunek T4 do T3 i że powinien on wynosić około 3:1, czyli trzykrotnie więcej T4 niż T3. Jeśli stosunek jest wyższy, mogą istnieć czynniki zaburzające konwersję T4 do T3, np. niedobory składników odżywczych. 

Leczenie farmakologiczne przy problemach z tarczycą

W Szwecji w leczeniu niedoczynności tarczycy stosuje się lek hormonalny Levaxin. Jeśli jednak występuje niedobór jodu, sytuacja może się pogorszyć, ponieważ Levaxin zwiększa zapotrzebowanie na jod i tym samym zmniejsza jego dostępność dla tkanek organizmu. Przy stosowaniu Levaxinu warto najpierw sprawdzić status jodu. W przypadku niedoboru jodu istnieje duże ryzyko, że objawy nie ulegną poprawie podczas terapii Levaxinem; mogą się nawet nasilić. Dotyczy to zarówno niedoczynności o podłożu autoimmunologicznym, jak i wynikającej z innych przyczyn.

Tarczyca i fizjologia żywienia

Z punktu widzenia żywienia niedoczynność tarczycy może wynikać także z następujących przyczyn: jeśli tarczycy brakuje składników niezbędnych do produkcji T4, a komórkom brakuje pewnych składników, aby wykonać „instrukcje” T3, może to dawać takie same objawy, jak przy niedoborze T3. Niestety nie można tego stwierdzić na podstawie standardowych badań hormonów tarczycy – niezależnie od tego, czy to badanie krwi, czy moczu. Osoba z objawami niedoczynności (również przyjmująca leki) może poprawić funkcjonowanie tarczycy, dostarczając składników odżywczych, które wspierają produkcję hormonów tarczycy, konwersję T4 do T3 oraz zdolność komórek do wykorzystania hormonów tarczycy.

Następujące składniki odżywcze są ważne dla optymalnej funkcji tarczycy: selen, cynk i miedź (wszystkie te składniki znajdują się w Oyster Pure) są potrzebne, aby wątroba mogła przekształcać T4 w T3. Tarczyca jest zresztą narządem o najwyższym stężeniu selenu w organizmie. Mangan (obecny w kilku naszych multiwitaminach i minerałach) jest potrzebny do wspierania enzymów antyoksydacyjnych w tarczycy i wątrobie, aby oba narządy pracowały optymalnie. L-Tyrosin to aminokwas, który przekształca dopaminę w noradrenalinę przy udziale witaminy B6 i witaminy C. Noradrenalina jest neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, który stymuluje podwzgórze i przysadkę do aktywacji produkcji hormonów tarczycy w tarczycy poprzez hormony TRH i TSH.

Jod jest potrzebny do produkcji T4. Uwaga: osoba z nadczynnością tarczycy nie powinna przyjmować dodatkowego jodu. Witaminy z grupy B mogą poprawić odpowiedź komórkową na instrukcje T3. Istnieje także związek między niskim poziomem witaminy D a autoimmunologicznymi chorobami tarczycy, Hashimoto i Gravesa. Bez wyżej wymienionych składników odżywczych tarczyca ma znacznie mniej sprzyjające warunki pracy. Istnieją również zioła o korzystnym wpływie na tarczycę. Ashwagandha wspiera tarczycę dzięki działaniu antyoksydacyjnemu w wątrobie. Ponieważ T4 przekształca się w T3 w wątrobie, jej dobra kondycja jest niezwykle ważna dla prawidłowego statusu tarczycy.

Negatywny stres a tarczyca

Negatywny stres – jak większość z nas wie – nie jest korzystny dla funkcji organizmu ogólnie, a dla tarczycy jest szczególnie niekorzystny. Enzym odpowiedzialny za konwersję T4 do T3 jest hamowany przez kortyzol, który powstaje w sytuacjach stresowych. Kortyzol to ważny hormon produkowany przez nadnercza, pomagający radzić sobie z pojedynczymi, ostrymi sytuacjami stresowymi. Kiedy jednak stres staje się przewlekły i organizm wytwarza zbyt dużo kortyzolu przez zbyt długi czas, tarczyca jest bardzo niekorzystnie obciążona. Stan nadnerczy i tarczycy są ze sobą silnie powiązane, co może utrudniać leczenie. Terapia hormonalna tarczycy może w najgorszym wypadku nie przynieść oczekiwanej poprawy objawów, jeśli nadnercza nie działają prawidłowo. W takiej sytuacji warto zbadać zarówno nadnercza, jak i tarczycę oraz leczyć oba układy równocześnie. Redukcja i zarządzanie stresem są ważne nie tylko dla przeciwdziałania problemom z tarczycą, ale także dla poprawy funkcji nadnerczy. Ashwagandha wspiera zdrowie fizyczne i psychiczne przy osłabieniu, wyczerpaniu, zmęczeniu i obniżonej koncentracji. Ashwagandha ma również właściwości adaptogenne i wspiera zdolność organizmu do radzenia sobie ze stresem. Artykuł o nadnerczach przeczytasz tutaj.

Słowo na zakończenie

Każdego dnia stajesz przed wyborami, które mogą poprawić lub pogorszyć Twoje zdrowie. Zacznij już dziś podejmować decyzje wspierające zdrowie i pamiętaj, że zdrowie nie pojawia się nagle. To owoc świadomych, codziennych wyborów – krok po kroku. Przy problemach z tarczycą wiele można zrobić samodzielnie: dzięki protokołom samopomocy, zmianom diety i stylu życia oraz właściwemu odżywieniu.

Źródła i piśmiennictwo

Ali J Chakera, Simon HS Pearce, Bijay Vaidya. Drug Des Devel Ther. 2012; 6: 1–11. Published online 2011 Dec 22. doi: 10.2147/DDDT.S12894 

Rayman MP. Proc Nutr Soc. 2019 Feb;78(1):34-44. doi: 10.1017/S0029665118001192.

Kim D. Int J Mol Sci. 2017 Sep 12;18(9). pii: E1949. 

Lundin MS, Alratroot A, Abu Rous F, Aldasouqi S. BMJ Case Rep. 2020 Mar 31;13(3). pii: e231337. 

Zhang Y, Wang R, Dong Y, Huang G, Ji B, Wang Q. Medicine (Baltimore). 2020 Feb;99(9):e19232.  

Wichman J, Winther KH, Bonnema SJ, Hegedüs L. A Thyroid. 2016 Dec;26(12):1681-1692. 

Larson-Meyer DE, Gostas DE. Curr Sports Med Rep. 2020 Feb;19(2):84-94. 

Severo JS, Morais JBS, de Freitas TEC, Andrade ALP, Feitosa MM, Fontenelle LC1 et al. Int J Vitam Nutr Res. 2019 Jul;89(1-2):80-88. 

Kravchenko VI, Andrusyshyna IM, Luzanchuk IA, Polumbryk MO, Tarashchenko YM. Biol Trace Elem Res. 2019 Nov 5. 

Memon NS, Kazi TG, Afridi HI, Baig JA, Sahito OM, Baloch S, Waris M. Biol Trace Elem Res. 2015 Oct;167(2):165-71. 

Hutchens S, Liu C, Jursa T, Shawlot W, Chaffee BK, Yin W, Gore ACet al. J Biol Chem. 2017 Jun 9;292(23):9760-9773. 

Lipman KM. Am J Psychiatry. 1990 Mar;147(3):372-3.

Hosny EN, El-Gizawy MM, Sawie HG, Abdel-Wahhab KG, Khadrawy YA. J Diet Suppl. 2020 Jan 20:1-20.

Author and Reviewer